درآمدی بر ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی و کاربرد آن در نظام برنامه‌ریزی کشور

نوع مقاله: مقاله ترویجی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری برنامه ریزی محیط زیست دانشگاه تهران

2 برنامه ریزی و مدیریت محیط زیست، دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران

3 برنامه ریزی مدیریت و آموزش محیط زیست، دانشکده محیط زیست، دانشگاه تهران، تهران، ایران

4 دانشکده محیط زیست دانشگاه تهران

چکیده


نظام برنامه‌ریزی توسعه کشور ایران با مسایل و موانع بسیار زیادی رو به رو می‌باشد. برنامه‌های پنج‌ساله توسعه و آمایش سرزمین، یکپارچگی و سلسله مراتب لازم را ندارد. در این شرایط، قبل از تعیین پروژه‌ها و در طول پیکربندی سلسله مراتب تصمیم‌گیری (سیاست‌ها، طرح‌ها و برنامه‌ها)، به حفاظت محیط‌زیست توجهی نمی‌شود. در حالی که برنامه‌ریزی بخش محیط‌زیست باید در عین داشتن وحدت با کل نظام برنامه‌ریزی توسعه کشور، در سلسله مراتب تصمیم‌گیری، مستقل مطرح گردد. هدف مطالعه حاضر معرفی فرآیند ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی، تعاریف، پیشینه، اهداف، سلسله مراتب، انواع، کاربرد و ابعاد آن به عنوان ابزاری موثر برای توسعه پایدار و در نهایت تبیین جایگاه آن در نظام برنامه‌ریزی توسعه کشور و همچنینروش مورد استفاده، تشریح مبانی نظری و مطالعه مروری می‌باشد. بر اساس مرور مطالعات، فرآیند ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی، ابزاری موثر به منظور تکامل راهبردی نظام تصمیم‌گیری، پاسخ به ضعف ارزیابی اثرات محیط‌زیستی و دستیابی به توسعه پایدار می‌باشد. این فرآیند در دو حوزه مهم توسعه بخشی و فضایی کاربرد دارد. بنابراین به کارگیری فرآیند ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی باعث انسجام و هماهنگی برنامه‌های پنج‌ساله توسعه و آمایش سرزمین در بخش محیط‌زیست خواهد شد. سرانجام تبیین جایگاه فرآیند ارزیابی راهبردی محیط‌زیستی در نظام برنامه‌ریزی توسعه کشور، می‌تواند در تقویت و تضمین پیوستگی سلسله مراتب تصمیم‌گیری، تعیین شکاف‌های نظام‌ برنامه‌ریزی، افزایش شفافیت، یکپارچگی و پشتیبانی از فرایند برنامه‌ریزی راهبردی و جلوگیری از دوباره‌کاری و نگرش بخشی موثر واقع گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Introduction to the Strategic Environmental Assessment and it’s Use in Planning System of Iran

نویسندگان [English]

  • sayedeh alemohammad 1
  • Lobat Zebardast 2
  • Esmaeel Salehi 3
  • Ahmad Reza Yavari 4
1 PhD student- Environmental planning department- university of Tehran
2 Environmental Planning and Management Department, Faculty of Environment, University of Tehran
3 Environmental Planning and Management Department, Faculty of Environment, University of Tehran
4 Environmental Planning and Management Department, Faculty of Environment, University of Tehra
چکیده [English]


Development planning system of Iran is faced with many problems and obstacles. Five-year development plans and land use planning lack necessary integration and hierarchy. In these circumstances, little attention is given to environmental protection before defining projects and during the hierarchical configuration of decision-making (policies, plans and programs). In the hierarchical decision-making, environmental planning should be regarded independently but unified with the whole development planning system. The aim of this study is to introduce Strategic Environmental Assessment (SEA) process, definitions, history, objectives, hierarchy, types, application and dimensions as an effective tool for sustainable development in Iran and finally to clarify its position in the development planning system of the country. The methodology is based on theoretical description of foundations and reviewing relevant texts. According to review of literature, SEA process is an effective tool for improving decision-making system strategically, responding to weakness of environmental impact assessment towards achieving a sustainable development. This process is used in two main fields of development (sectoral and spatial). Therefore, using the SEA process will result in the integration and improvement of five-year development plans and land use planning in environmental section. It is concluded that using SEA process in development planning system of Iran can be effective in strengthening and ensuring continuity of hierarchical decision-making, determining gaps of planning system, increasing transparency, integrating and supporting the strategic planning process and avoiding repeats and sectoral attitude.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Development planning system
  • Sea
  • Hierarchical decision-making
آل‌محمد، س. 1392. به‌کارگیری ارزیابی راهبردی محیط‌زیست به منظور تدوین سیاست‌های برنامه‌ توسعه‌ پایدار دریاچه‌ ارومیه، پایان‌نامه‌ کارشناسی ارشد، دانشکده‌ی محیط‌زیست، دانشگاه تهران.

پریور، پ. 1392. تدوین چارچوب ارزیابی راهبردی محیط‌زیست طرح های توسعه شهری براساس تفکر تاب‌آوری (نمونه مطالعه موردی: سنجش تاب‌آوری عمومی شهر تهران جهت بسط چارچوب معیارها و اهداف ارزیابی راهبردی طرح‌های توسعه شهری تهران)، رساله برای اخذ درجه‌ی دکتری، دانشکده‌ی محیط‌زیست، دانشگاه تهران.

پوراصغر سنگاچین، ف. 1387. مروری بر تحولات آمایش سرزمین در برنامه‌های سوم و چهارم (1347-1377)، هفته‌نامه خبری- تحلیلی برنامه، سال هفتم، شماره‌های 288 و 289، معاونت برنامه‌ریزی و نظارت راهبردی ریاست جمهوری.

رفیعیان، م.؛ برک پور، ن. و رکنی پور، م. 1387. ارزیابی استراتژی‌های توسعه مناطق کلان شهری از دیدگاه توسعه‌ پایدار (برمبنای مدل ارزیابی راهبردی محیط‌زیست) نمونه موردی: برنامه‌ مجموعه شهری تهران. فصل‌نامه‌ مدیریت شهری، شماره 19.

سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور. 1389. قانون برنامه پنجم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، جلد اول.

صالحی، ا. و پوراصغر سنگاچین، ف. 1388. تحلیلی بر موانع فراروی آمایش سرزمین در ایران، فصلنامه‌ راهبرد، شماره‌ 52، صص 149-181.

صالحی، ا.؛ پوراصغرسنگاچین، ف.؛ فریادی، ش.؛ زبردست، ل.؛ ابوالحسنی، م.و دانشجو، ح. 1388. تدوین شاخص‌ها و پیشنهاد اهداف کمی و پیشنهاد اهداف کمی سند چشم‌انداز (در بخش‌های مسکن، شهرسازی، آمایش ‌سرزمین و مدیریت محلی)، طرح پژوهشی با اجرای اداره کل پژوهش‌های کاربردی دانشگاه تهران، دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام، کمیسیون زیربنایی و تولیدی.

عظیمی بلوریان، ا. 1389. مفهوم آمایش سرزمین در برنامه‌ریزی توسعه، خواستگاه‌ها، سیر تکاملی و تجربه‌ ایران، نشر رسا، تهران، 360 ص.

کلانتری، خ.و عبداله زاده، غ. 1391. برنامه‌ریزی فضایی و آمایش سرزمین، چاپ اول، نشر فرهنگ صبا، تهران، 493ص.

مبینی دهکردی، ع. 1386. متدولوژی طراحی و تدوین چشم‌انداز ایران 1404، دومین کنفرانس بین‌المللی مدیریت استراتژیک.

مخدوم، م. 1385. شالوده آمایش سرزمین، انتشارات دانشگاه تهران.

معاونت برنامه‌ریزی و امور اقتصادی وزارت بازرگانی. 1387. تجربه برنامه‌ریزی در کشور ایران، ویرایش دوم.

تشکینی، ا.و شفیعی، ا. 1387. تجربه برنامه‌ریزی در کشور ایران، ویرایش دوم، وزارت بازرگانی، معاونت برنامه‌ریزی و امور اقتصادی، دفتر مطالعات قیمت‌گذاری و سیاست‌های حمایتی.

Bina, O. 2007. A critical review of the dominant lines argumentation on the need for strategic environmental assessment, Environmental Impact Assessment review. 27: 585-606.

Dadal-Clayton, B. & Sadler, B. 2005. Strategic environmental assessment: A sourcebook and reference guide to international experience, London, IIED and earth scan.

Dalkman, H. 2003. Strategic Environmental Assessment- a promising instrument for sustainable urban development in china.

European Commission. 2006. The SEA Manual: A Sourcebook on Strategic Environmental Assessment of Transport Infrastructure Plans and Programmes, DG Tren, Brussels.

Fischer, T B. 2007. The Theory and Practice of Strategic Environmental Assessment; Towards a More Systematic Approach, earth scan.

Fischer, T.B. & Gozzalo, P. 2006. SEA effectiveness criteria-equally valid in all countries the case of Italy. Environmental Impact Assessment review, 26: 396-409.

Geneletti, D. & Bagli, S. & Napolitano, P. & Pistocchi, A. 2007. Spatial decision support for strategic Environmental Assessment of land use plans, A case study in southern Italy, Enviranmenal Impact Assessment Review, 408-423.

Jones, C.; Baker, M.; Carter, J.; Jay, S.; Short, M. & Wood, C. 2005. Strategic Environmental Assessment and Land use Planning an International Evaluation, UK, USA, Earth scan, 6.

Kidd, S. & Fischer, T B. 2007. Integrated appraisal in North West England, Environment and Planning C, vol 25(2): 233–249.

Liding, C.; Yang, L. & Yihe, L. & Xiaoming, F. & Bojie, F. 2008. Pattern Analysis in Landscape Ecology: Process, Challenges and Outlook. ACTA Ecologica Sinica. (28): 5521-5531.

Marshall, R. & Fischer, T.B. 2006. Regional electricity transmission planning and tiered SEA in the UK: The case of Scottish Power, Journal of Environmental Planning and Management, 49(2): 279–299.

ODPM (Office of the Deputy Prime Ministre). 2005. The strategic environmental assessment directive: guidance for planning authorities, London.

Partidario, M.P. & Clark, R. 2000. Perspectives on strategic environmental assessment, London, Lewis publication.

Partidario, M.R. 2005. Strategic Environmental Assessment, (current practices, future demands and capacity building needs), Lisbon, International Association for Impact Assessment, 4-7.

Partidario, M.R. 1999. Strategic Environmental Assessment-Principles and Potential, Ch 4,in Petts, Judith(Ed), Handbook on Strategic Environmental Assessment, Blackwell, London, 60-73.

Scottish Natural Heritage. 2005. Landscape Considerations in Strategic Environmental Assessment.

Shepherd, A. & Ortolano, L. 1996. Strategic Environmental Assessment for Sustainable Urban Development, UK, ELSEVIER SCIENCE Inc, 322.

South East Water. 2008. Water Resource Management Plan SEA Environmental Report, Water Resources Department, Rocfort Road, Snodland, Kent, Final Version 1.1.

Tait, J. 1995. Sustainability: Some questions for planners, Report for the Natural and Built Environment, 5, June

Tang, T. & Zhu, T. & He, X. 2007. Integrating environment into land use planning through strategic environmental assessment in china: towards legal frameworks and operational procedures, Environmental impact assessment review, 243-265.

Tang, Z. & Bright, E. & Brody, S. 2009. Evaluating California local land use plan's environmental impact report. Environmental Impact Assessment Review, 96-106.

Therivel, R. 2004. Strategic environmental assessment in action. London. Earth scan.

Therivel, R. & Wilson, E. & Thompson, S. & Heaney, D. & Pritchard, D. 1992. Strategic environmental assessment, London, earth scan.

UNCED. 1992. Agenda 21.

Wood, C. & Djeddour, M. 1992. Strategic environmental assessment: EA of policies, plans and programs, Impact Assessment Bulletin, 10: 3–22.

Xijun, Y. 2007. A landscape approach to strategic environmental assessment for spatial planning, The HKU scholar hub, The university of Hong Kong.